ارسال مقاله برای مجله
Uploading…
Error! . Try again!
آپلود ارسال
کلمه، آگاهی و کمال: یادی از استاد دکتر محمدرضا باطنی به قلم دکتر حبیب‌الله قاسم‌زاده
تاریخ انتشار: 1400/02/27

کلمه، آگاهی و کمال

یادی از استاد

 

 

جامعۀ زبان‌شناسی، روان‌شناسی و عصب‌شناسی زبان، و جامعۀ فرهنگ‌نویسی ایران، یکی از مؤثّرترین نمایندگان افتخارآفرین خود را از دست داد: دکتر محمّدرضا باطنی. دانشوری آزاداندیش، با شخصیّتی محکم، استوار و احترام‌انگیز.

آشنایی من با آثار دکتر باطنی، به سال‌های پس از 1360 برمی‌گردد. وقتی ترجمۀ کتاب زبان و شناخت اثر الکساندر رومانویچ لوریا از روان‌شناسان به نام روس و بنیان‌گذار مکتب لوریایی نوروپسیکولوژی را آغاز کردم، احساس کردم که برای ترجمۀ درست مفاهیم و  انتقال درست مطالب باید خود را مجهّز به برخی از اطّلاعات زبان‌شناسی بکنم. بنابراین، به مطالعۀ آثار استاد پرداختم و بسیار چیزها فراگرفتم. اگر توفیقی در ترجمۀ این کتاب در کار بوده است، حاصل این فراگیری است. در جریان این نوع مطالعات متوجّه شدم که دکتر باطنی قادر است پیچیده‌ترین مسائل را با زبانی روشن، فصیح و روان توضیح دهد.

دکتر باطنی به خوبی درک کرده بود که امروزه هیچ رشته‌ای نمی‌تواند درون مرزهای خود محصور باشد. او از یک‌سوی به سمت روان‌شناسی زبان حرکت کرد و از سوی دیگر مبانی عصب‌شناختی زبان را مورد توجّه قرار داد. چاپ نخست کتاب زبان و تفکّر او در سال 1349 منتشر شد. این کتاب تا سال 1385 به چاپ هشتم رسیده بود. در عین حال، کتاب‌ها و مقاله‌هایی نیز دربارۀ جنبه‌های عصب‌شناختی  زبان منتشر نمود. مسائلی مانند زبان در شمپانزه‌ها، نسبیّت زبانی، آموزش زبان، ارتباط بین فکر و زبان و مبانی مغزی زبان برای نخستین بار به وسیلۀ وی به جامعۀ علمی ایران، معرّفی شد.

دکتر باطنی در سال 1365 در نخستین "سمپوزیوم نوروپسیکولوژی ایران" شرکت کرد و مقاله‌ای با عنوان "پدیدۀ زبان از دو دیدگاه" (دیدگاه اکتسابی و دیدگاه ذاتی زبان) ارایه داد. این مقاله در مجموعه مقاله‌هایی با عنوان "فعّالیّت‌های عالی قشر مخ" در سال 1367 به چاپ رسید. در سال 1375 نیز مقالۀ بسیار جالبی با عنوان "نقش عواطف در تصمیم‌گیری خردمندانه" در سمینار "شناخت و عاطفه: جنبه‌های بالینی و اجتماعی" در مرکز "تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیّات" ارایه داد. این مقاله که در آن به مورد فیناس گیج پرداخته شده بود، در مجموعه مقاله‌هایی در سال 1377به چاپ رسید.

او مقاله‌های فراوانی در زمینه‌های گوناگون زبان‌شناسی در مجلۀ‌های مختلف علمی چاپ و منتشر کرد. بسی مایۀ افتخار ما بود که وی عضویّت در هیئت تحریریۀ مجلّۀ "بازتاب دانش: نشریّه‌ای دربارۀ شناخت، مغز و رفتار" را که سردبیری‌اش برعهدۀ من بود، پذیرفت. 5 مقاله از او در این مجلّه چاپ و منتشر شده است و جملگی حکایت از عشق و علاقۀ وی به آموزش جنبه‌هایی از زبان‌شناسی می‌کنند که در آموزش رسمی چندان اعتنایی به آن‌ها نمی‌شود. باید بگویم که هر بار مقاله‌ای از ایشان به دست ما می‌رسید، می‌دانستیم که بدون تغییر حتّی یک کلمه چاپ خواهد شد و هیچ نیازی به ویرایش و پیرایش نخواهد داشت. این امر مخصوصاً از این نظر قابل توجّه است که گاه دانش و معرفت را جدا از نگارش و نویسندگی، تعبیر و تفسیر می‌کنند. به نظر من اگر کسی نتواند به خوبی و روشنیِ تمام، مطلبی را حتّی برای افرادی که از تخصّص لازم بهره‌مند نیستند، توضیح دهد، در واقع، خود او، آن مطلب را به خوبی درک نکرده است. نوشته‌های دکتر باطنی را باید نمونۀ بارز نثر فصیح زبان فارسی به حساب بیاوریم که نشانۀ درک عمیق او از مبانی علمی مربوط به مباحث مختلف زبان‌شناختی بود. او از یک‌سوی نگرش جدیدی وارد ساختار زبان فارسی کرد و از سوی دیگر دامنۀ کاربُردی زبان را وسعیت بخشید. اعتقادی عمیق به ظرفیّت و توان‌مندی زبان فارسی در هم‌آهنگ ساختن آن با رشد فزایندۀ تکنولوژی داشت و به گفتۀ خودش "فارسی، زبانی عقیم" را قبول نداشت. وی در این باره، ره‌نمودهایی هم ارایه داد. از آن جمله می‌توان به ساختن فعل و مصدر از اسم اشاره کرد. دکتر باطنی از بسیاری جهات، پشتوانۀ محکمی برای زبان فارسی به حساب می‌آمد و به موقع، صدایش را به گوش مخاطبان می‌رساند.

نمی‌دانم چه رازی است در شخصیّت واژه‌دانان، واژه‌پردازان و سخن‌شناسان که زندگی خود را بی‌محابا در ا ختیار واژه‌ها و کلمات قرار می‌دهند و انسان‌هایی هستند بی‌ادّعا، پرتلاش، امیدوار و امیدآفرین. آیا نه این است که به رستاخیز کلمات ایمان دارند و آزادی خود را در آزادی واژه‌ها و آزادی واژه‌ها را در آگاهی انسان می‌جویند؟

گوته در برابر این جملۀ کتاب مقدّس که در "آغاز کلمه بود" می‌گوید در آغاز کلمه نبود، "در آغاز عمل" بود. ویگوتسکی این تغییر را می‌پذیرد، امّا می‌افزاید در این جمله باید تأکید را بر "در آغاز" بگذاریم. درست است که در آغاز عمل بود، امّا کلمه آمده است تا عمل را به کمال برساند. نقش دکتر باطنی در تحقّق بخشیدن به همان کمال بود که هم در اندیشه، هم در زبان و هم در عمل، از او شخصیّتی بی‌نظیر ساخته بود: وفادار به اصول انسانی، آزادگی و تفکّر علمی. حضورش در جلسه‌های علمی و از آن جمله در "سمینارهای عصب‌پژوهی‌شناختی" در بیمارستان شهدا و بیمارستان ایران‌مهر، همواره موجب دل‌گرمی دوست‌داران خود و پژوهش‌گران اندیشه و زبان بود. اینک، که او را از دست دادیم، همیشه جای خالی‌اش را احساس خواهیم کرد و به یادش خواهیم بود. یکی از ماندگارترین آثار دکتر باطنی فرهنگ انگلیسی – فارسی اوست. هر ایرانی در هر سطحی از دانش و علم و معرفت و در هر مرتبه‌ای از تسلّط بر زبان انگلیسی، به این فرهنگ نیاز دارد. با انتشار این فرهنگ که در امتداد تلاش ارزش‌مند حییم صورت می‌گرفت، دکتر باطنی – و البتّه زنده‌یاد دکتر حق‌شناس – توانستند معیار جدیدی از تناظرآفرینی ذهنی در معنایابی و معناگزینی خلق کنند. دکتر باطنی، همراه با این فرهنگ و سایر آثار خود و همراه با هر آموزنده و پژوهشگر علم و زبان و اندیشه، همواره زنده خواهد ماند.

یادش گرامی باد!

 

حبیب‌الله قاسم‌زاده

گروه روان‌پزشکی

بیمارستان روزبه

دانشگاه علوم پزشکی تهران

21/2/1400