مقولۀ جمع در توصیفات دستورهای سنتی ناظر بر مجموعهای است که اعضای آن همگون هستند. برای نمونه، اسمِ جمع «کتابها» نشاندهندۀ مجموعهای از اعضای مشابه است و اعضای این مجموعه به لحاظ ˊکتاب بودنˋ مانند هم هستند. در دهههای اخیر ردهشناسان در زبانهای جهان متوجه دو نوع نشانه یا ساخت جمع دیگر شدهاند که مجموعههای ناهمگون را نیز باز مینمایند. این دو جمع همراهی و جمع شباهت نام گرفتهاند (مائوری و سانسو، ۲۰۲۳). منظور از جمع همراهی یک فرد به همراه یک یا چند فرد دیگر است:xˊ و همراهانˋ. متغیر x در اینجا ناظر بر انسانی است که میتواند اسم خاص یا اصطلاح خویشاوندی باشد.
رایجترین روش در زبان فارسی برای نشان دادن جمع همراهی استفاده از ضمیر جمع اشاره به نزدیک (اینا) است که به صورت پسوندواره به هستۀ اسمی متصل میشود. مثلاً در جملۀ «علیاینا اومدند»، «علیاینا» ناظر بر مجموعهای از انسانها است که اعضای آن مانند هم نیستند و افرادی جز علی (از جمله خویشاوندان یا دوستان) را میتواند در بر بگیرد. جمع شباهت ناظر بر xˊ و اجزای مشابهˋ است. متغیر x در اینجا معمولاً به اشیاء دلالت دارد.
سادهترین روش ساخت جمع شباهت در زبان فارسی استفاده از دوگانسازی صرفی است. مثلاً «کتاب-متاب» به معنای کتاب و مانند آن است که با توجه به موقعیت میتواند دفتر، خودکار و دیگر لوازم تحریر را در بربگیرد. نگارندۀ این سطور در دو مقالۀ جداگانه انواع ساختهای جمع همراهی (نغزگوی کهن، ۱۳۹۹) و جمع شباهت (نغزگوی کهن، ۲۰۲۶) را در زبانهای ایرانی غربی شناسایی و توصیف نموده است. در همین راستا منبع اولیۀ نشانههای جمع همراهی و شباهت در زبانهای ایرانی غربی شناسایی شدهاند و با منابع شناخته شده در سایر زبانهای جهان مقایسه گردیدهاند. منظور از منبع، آن جزء زبانی اولیه است که از آن برای ساخت جمع همراهی یا شباهت استفاده شده است.
شواهد موجود نشان میدهد که برای ساخت جمع همراهی از شش راهکار و برای ساخت جمع شباهت از چهار راهکار اصلی استفاده شده است. تمامی این راهکارها به همراه مثالهای متعدد در این دو مقاله به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. یافتههای این دو مقاله نشان میدهد که بعضی از این راهکارها در دیگر خانوادههای زبانی کمتر دیده شدهاند.
