- زبانشناسی تاریخی
- نویسنده: مهرداد نغزگوی کهن
- انتشارات: آگه
- چاپ اول، بهار ۱۴۰۴
زبانشناسی تاریخی قدیمیترین زیرشاخهی زبانشناسی است. گرچه این حوزه از مطالعات دارای سنتی بسیار کهن است، ولی مطالعات علمی زبانشناسی تاریخی به معنای امروزی آن از قرن نوزدهم آغاز شده است. در این قرن دلمشغولی اصلی محققان توجه به انواع تغییرات زبانی، کشف خویشاوندی زبانهای مختلف و بازسازی صورتهای کهن و باستانی بود. در آغاز قرن بیستم، زبانشناسان متوجه شدند که نهتنها تغییر زبانی بلکه ساختار زبانی نیز بسیار نظاممند است و بر پایهی قواعد و اصول محکمی بنا نهاده شده است. در این زمان بود که نظرات زبانشناس سوئیسی، فردینان دو سوسور، تأثیرات عمیقی در تحلیلهای زبانشناختی بر جای گذاشت و مقدمات به وجود آمدن «زبانشناسی ساختگرا» را فراهم آورد. در این راستا، توجه زبانشناسان به زبانهای فاقد سنت نوشتاری جلب شد و به توصیف آنها مشغول شدند. این تحقیقات به نوبهی خود نشان داد که ساختار زبانها همگی تقریباً از اصول و قواعد خاصی پیروی میکنند. تحقیقات اخیر تقریباً باعث شد مطالعات زبانشناسی تاریخی کمرنگتر شود، گرچه محققان بزرگی به صورت انفرادی به تحقیقات جدی خود در این حوزه ادامه دادند.
این روند ادامه داشت تا این که، در سه دههی پایانی قرن بیستم، مطالعات در حوزهی دستوریشدگی جان تازهای به مطالعات تاریخی بخشید. در دستوریشدگی، چگونگی تکوین امکانات دستوری مورد توجه قرار میگیرد. به این ترتیب، مطالعات مربوط به رویکرد دستوریشدگی کمکم به کتابهای زبانشناسی تاریخی نیز راه یافت. علاوه بر این، بخصوص مطالعات در حوزههای گویششناسی، ردهشناسی و تماس زبانی نشان داد که چقدر این زیرشاخهها به زبانشناسی تاریخی ربط دارند. در واقع، اگر زبان را نظام بدانیم، باید به همهی جنبههای آن از جمله چگونگی تکوین و تغییرات آن توجه نماییم. زبانشناس نهتنها باید با صرف و نحو و واجشناسی و جز آن آشنا باشد، بلکه باید حداقل اصول اولیهی زبانشناسی تاریخی را نیز بداند.
کتاب حاضر پاسخی است به این نیاز. در این راستا، از این کتاب میتوان در مقام متن درسی برای درس «زبانشناسی تاریخی-تطبیقی» در مقطع کارشناسی ارشد استفاده نمود. علاوه بر این در همین رشته، تدریس فصهای۷ و ۸ این کتاب به عنوان مقدمهای بر درس «تاریخ و سیر تحول زبان¬های ایرانی» توصیه میشود.
البته باید خاطرنشان کرد که مخاطب این کتاب تنها زبانشناسان و دانشجویان زبانشناسی نیستند، بلکه همهی افرادی که با مقدمات زبانشناسی آشنایی داشته باشند میتوانند از آن استفاده کنند. هدف نویسندهی این کتاب آشناساختن مخاطب فارسیزبان با اصول زبانشناسی تاریخی بوده است. این کتاب برای متخصصان زبانهای باستانی به نگارش در نیامده است، گرچه بعضی از مباحث جدید در زمینهی چگونگی شکلگیری امکانات دستوری و ارجاعات مربوط به آنها میتواند برای این گروه نیز مفید باشد.
مشخصهای که کتاب حاضر را از کتابهای موجود به زبانهای دیگر متمایز میسازد استفادهی هرچه بیشتر از شواهد و مثالهایی از زبان فارسی و دیگر زبانها و گویشهای ایرانی است. در تدوین فصلهای هشتگانهی کتاب، سعی شده است تا آخرین دستاوردها در هر حوزهی زبانشناسی تاریخی با زبانی ساده ارائه شود. استفاده از رویکرد دستوریشدگی، توجه به تماس زبانی و ردهشناسی در شرح و بسط مسائل زبانشناسی تاریخی از دیگر مشخصههای ممیز این کتاب است.
کتاب با مقدمهای در مورد تغییر زبانی آغاز میگردد. در این راستا، مهمترین منابع زبانشناسی تاریخی معرفی میشوند. سپس، نظامهای خطی و شیوهی تکوین آنها مورد توجه قرار میگیرد. فصلهای سوم تا ششم به انواع تغییرات زبانی اختصاص دارد. تغییرات معنایی و واژگانی از جمله تغییراتی است که معمولاً زودتر از سایر تغییرات اتفاق میافتد. بنابراین، فصل سوم به این نوع تغییرات اختصاص دارد. بر خلاف تغییرات معنایی و واژگانی، تغییرات آوایی نسبت به سایر تغییرات بهسختی رخ میدهد. بنابراین، آخرین فصلِ تغییرات زبانی، یعنی فصل ششم، به انواع تغییرات آوایی اختصاص دارد. سرانجام، دو فصل آخر کتاب بهترتیب به انواع روشهای زبانشناسی تاریخی و معرفی خانوادههای زبانی جهان اختصاص یافته است. در مبحث خانوادههای زبانی، سعی شده است تا دربارهی زیرگروه زبانهای ایرانی با تفصیل بیشتری بحث شود. پیشنهاد نویسنده این است که فصلهای این کتاب به ترتیبی که به نگارش در آمده است مطالعه شود، ولی با توجه به نیازهای فوری یا علایق خوانندگان میتوان، بعد از خواندن فصل اول، هر یک از فصلها را مستقل مطالعه کرد.
